دسته: روانشناسی

دست و دلم به درس خواندن نمی‌رود و هر چه می‌خواهم خودم را متقاعد کنم که باید درس بخوانم، نمی‌توانم؛ چه کار کنم؟ این جمله را ممکن است که شمار قابل ملاحظه‌ای از داوطلبان در طی دوره آمادگی برای کنکور بگویند. نداشتن انگیزه ممکن است که از همان ابتدا، یک داوطلب را از مطالعه بازدارد یا هنگام آمادگی برای مطالعه، به دلایل مختلفی برای وی پیش آید و او را از ادامه مسیر ناامید سازد. به دلیل اینکه نداشتن انگیزه به صورت کوتاه مدت (از چند دقیقه گرفته تا چند روز و حتی چند ماه) برای مطالعه و آمادگی داوطلبان مشکل ایجاد می‌کند، در این مقاله سعی می‌کنیم تا درباره نقش انگیزه در موفقیت و علل و زمینه‌های از بین رفتن و ایجاد آن در طول آمادگی برای کنکور، با شما صحبت کنیم.
موفقیت در کنکور و به طور کلی موفقیت در همه مراحل تحصیل نیازمند تلاش و خوب درس خواندن است اما باید بدانید که مهم‌تر از همه چیز داشتن هدف و انگیزه برای رسیدن به آن است. انگیزه موتور محرک شما در انجام دادن هر کار است. با داشتن انگیزه می‌توانید به همه رویاهایتان جامه عمل بپوشانید و به همه آرزوهایتان برسید .
برای موفقیت در کنکور برای خودتان به صورت جدی هدف تعیین کنید و با انگیزه‌ای وافر برای رسیدن به هدفتان تلاش کنید. موفقیت ثمره تلاش و داشتن انگیزه و هدف است.
قبل از هر چیز به این نکته توجه داشته باشید که داشتن انگیزه در انجام هر کاری، بهترین موتور محرک و اساسی ترین عامل حرکت و رسیدن به هدف است؛ پس هر چه قدر هم تلاش کنید، اما انگیزه نداشته باشید، رسیدن به پایان راه و کسب نتیجه مطلوب مشکل خواهد بود.
عوامل مختلفی ممکن است مانع ایجاد انگیزه درس خواندن شما شوند. از جمله این عوامل می‌توان به مشکلات خانوادگی، محتوای کتاب‌های درسی و علاقه نداشتن داوطلب به آنها، احساس ترس یا نگرانی داوطلب از وضعیت خود در مقابل داوطلبان دیگر، نداشتن هدف، برنامه و امکانات آموزشی برای مطالعه خوب و اصولی، مشکلات جسمی و روحی و … اشاره کرد.
با توجه به اینکه شما داوطلبان عزیز سال مهمی را پیش از کنکور در پیش دارید، بهتر است که از همین الان (پیش از اینکه خیلی دیر شود) به ایجاد یا تقویت انگیزه های خود درباره کنکور بپردازید. برای تحقق چنین هدفی لازم است کارهایی را انجام دهید. از جمله مهم‌ترین این کارها عبارتند از:
هدف داشته باشید
انگیزه موتور محرک و انرژی‌بخش شما در رسیدن به هدف است. هر رفتاری که انسان انجام می‌دهد، ناشی از تعامل سه عنصر هدف، انگیزه و نیاز است. چرا وقتی ما تشنه می‌شویم، سراسیمه به هر طرفی می‌رویم، تا آب به دست آوریم و رفع عطش کنیم؟ زیرا نیاز به آب داریم و کمبود آب در بدن ما، ایجاد انگیزه می‌کند و در نتیجه، برای رسیدن به هدف، یعنی آب، همه سعی و تلاش خود را به کار می‌گیریم.
اگر شما می‌خواهید که انگیزه مطالعه کردن بیشتری پیدا کنید، در مرحله اول باید هدف خود را مشخص کنید. وقتی مشخص شد که شما چه هدفی دارید، طبعا برای رسیدن به آن هدف، احساس می‌کنید که نیازمند چیزهایی هستید که از طریق مطالعه و درس خواندن به دست می‌آیند و در نتیجه، برای دستیابی به آن چیزها، برنامه‌ریزی و سپس بر اساس آن برنامه، عمل می‌کنید.
پس برای این که انگیزه کافی برای درس خواندن پیدا کنید، به این فکر کنید که برای چه مطالعه می‌کنید. به آینده ای روشن بیندیشید که باید با دستان خود رقم بزنید و اکنون ابزار شما داوطلب عزیز برای رسیدن به این آینده روشن، درس خواندن است. به این فکر کنید که از خود برای کنکور چه انتظاری دارید و این انتظار، واقعا در حد توان شما و حتی بسیار کمتر از آن است.
ممکن است که در طول مسیر، بارها ناامید یا دلزده شوید؛ اما با تمام قوا تلاش کنید تا همچنان قوی بمانید و به «اما» و «اگر»ها فکر نکنید و فقط و فقط به «باید»ها فکر کنید و اینکه شما حتما در راه رسیدن به هدفی که در پیش گرفته‌اید، موفق خواهید شد؛ پس هر آنچه را که شما را از این راه باز می‌دارد، از سر راه خود بردارید و به هیچ سدی اجازه خودنمایی در مقابل خودتان را ندهید و همه سدهای ناامیدی، خستگی، بی حالی و «نمی‌توانم» را نابود کنید و با فکر کردن به هدف، انگیزه گرفته و محکم و قوی قدم در راه بگذارید.
زبان‌گردانی کنید
وقتی شما دوستان متعددی دارید، دوستی را که به شما بیشتر شبیه است، عاطفه و روحیه شما را دارد و به زبان شما سخن می گوید، بیشتر دوست دارید و به حرف هایش بیشتر توجه می‌کنید و حتی بیشتر او را به خاطر می‌سپارید. زبان کتاب، یک زبان عمومی و همگانی است و باید همچنین باشد. این شما هستید که باید پس از مطالعه، کتاب و متن، نمودار و فرمول‌ها را به زبان خود بیان کنید.
به این کار در اصطلاح، زبان‌گردانی گفته می شود. زبان گردانی، یکی از اصول مطالعه است. فقط کافی است که برای انجام این کار حوصله به خرج دهید؛ به این ترتیب که پیچیده ترین مطالب علمی را، همین طور که مطالعه می کنید و جلو می‌روید، به زبان ساده، قابل فهم و بیان خوشایند خودتان برگردانید. از خود مثال بزنید و حتی آن متن را یک بار دیگر به زبان ساده خودتان بنویسید.
اگر بخواهید عینا مطالب کتاب را بخوانید و حفظ کنید عملا نمی‌توانید یادگیری عمیقی داشته باشید؛ اما اگر با زبان‌گردانی مطالب را یاد بگیرید، خیلی راحت‌تر همه مطالب کتاب را بیان خواهید کرد و به خاطر خواهید سپرد.
با کتاب شوخی کنید
وقتی تلویزیون تماشا می‌کنید یا با دوستتان صحبت می‌کنید، لبخندی بر لب دارید و راحتید؛ اما وقتی از کتاب و مطالعه صحبت می‌شود و به سراغ درس‌ها می‌روید، جدی و محکم و اخمو می‌شوید. در روان‌شناسی حافظه و یادگیری گفته می‌شود: مطالبی که بار هیجانی بیشتری دارند، بیشتر در حافظه می‌مانند و بهتر به خاطر آورده می‌شوند؛ چرا که هیجان، علاقه، تمرکز و ورود مطلب به حافظه را راحت‌تر می‌کند.
برای یادسپاری بهتر مطالب کتاب، مثال هایی مهیج، شادی آفرین و حتی خنده دار بزنید. این موضوع به علاقه و تمرکز شما کمک زیادی می‌کند؛ مثلا بعد از اینکه خواندید الکترون در سیم حرکت می‌کند و به مقاومتی مثل لامپ برخورد می‌کند و لامپ را روشن می نماید، به زبان خودتان بگویید: موتور سوار (الکترون) در خیابانی خلوت (سیم) به سرعت حرکت می‌کند که ناگهان به دیواری (مقاومت) برخورد می‌کند و آن وقت احساس می‌کند که پروانه‌ها دور سرش می‌چرخند (روشن می‌شود) ! هر چه می‌توانید به سخت‌ترین مطالب کتاب، بار هیجانی مثبت بدهید و آن را بخوانید تا مطالب بهتر و بیشتر در ذهن شما بمانند. برای انجام این کار، مثال‌های مهیج بزنید و آن چنان با کتاب، شاد و مهیج برخورد کنید که گویی به دوست داشتنی‌ترین دوست خود رسیده‌اید.

وقتی راجع به کارکرد چیزی صحبت می‌شود، مقصود آثار و نتایجی است که از آن چیز باقی می‌ماند. وجود هرچیز، پیامدهایی دارد، که به این پیامدها کارکرد نیز گفته می‌شود. مراد از کارکردهای خانواده، نتایج و آثاری است که از خانواده برجای می‌ماند، نتایجی که درصورت حذف خانواده، جبران آن به راحتی امکان پذیر نیست، یا نتایجی که از طریق نهاد خانواده، بتوان ساده‌تر، موثرتر وماندگارتر به آن دست یافت. احمدی کارکردهای خانواده را از سه منظر مورد بررسی قرار داده‌است که عبارتند از:کارکردهای وضعی یا بر‌آیندی، کارکردهای وظیفه‌ای یا مستمر وکارکردهای ماموریتی یا بحرانی. مقصود از کارکردهای وضعی یا برآیندی خانواده کلیه نتایجی است که به محض تشکیل خانواده، حاصل می‌شود. تشکیل گروه جدید، رفع نیازهای فیزیولوژیک و روان‌شناختی به شیوه‌ای متفاوت و بنیادی، برانگیختگی انگیزشی زوجین در حیطه های نو، حفاظت و حراست بیشتر و بهتر از دین و فرهنگ همگی از آثار وضعی یا برآیندی تشکیل خانواده است. مقصود از کارکرد وظیفه ای یا مستمر خانواده، نتایج وپیامدهایی است که انتظار می‌رود یک فرد یا گروه انسانی آن را به انجام برساند. وظیفه، یک تکلیف و مسئولیت است که می‌تواند مورد بی توجهی و غفلت قرار گیرد. کارکردهای وظیفه‌ای خانواده، شامل کلیه بایدها و نبایدهایی است که اعضای خانواده، به ویژه زوجین، موظف به انجام و رعایت آن هستند. وظایف اخلاقی، اجتماعی، دینی، بهداشتی، مدنی و… از جمله این کارکردها محسوب می‌شوند. این کارکردها جنبه استمراری دارند. درصورت غفلت از آنها،  درسایرکارکردهای خانواده اختلال به وجود می‌آید. منظوراز کارکردهای ماموریتی یا بحرانی، وظیفه‌ای خاص است که در شرایطی ویژه برعهده خانواده نهاده می‌شود. وظیفه خانواده درشرایط بحرانی، اعم از جنگ، حوادث غیر مترقبه، بحران های اقتصادی واجتماعی، وجود بیماری های خاص، مرگ عزیزان و… ازجمله کارکردهای ماموریتی خانواده به شمار می‌آیند.
امروزه کارکرد تربیتی وآموزشی خانواده به لحاظ صنعتی شدن، شهرنشینی، گستردگی نیازهای جامعه و اهمیت والایی که در رشد وتوسعه یافتگی جوامع دارد، به نهاد آموزش وپرورش واگذار شده‌است. درعصر جدید که تولید اقتصادی از خانواده به کارخانه منتقل شده‌است، برای موسسات آموزشی ضروری می‌نمود که نقش بیشتری را در فرایند اجتماعی شدن ایفا کنند. اغلب، آماده شدن برای کار در یک جامعه شهری، مستلزم سطح بالای تخصص است که تنها مدارس فنی وحرفه ای و دانشگاه ها قادر به ارائه و آموزش آن هستند.
ولی این مسئولیت خطیر از نهاد خانواده سلب نشده‌است. غفلت خانواده در سایر کارکردها و بدکارکردی آن در سایر زمینه‌ها روی کارکرد تربیتی و آموزشی آن نیز اثر می‌گذارد. غفلت درکارکرد آموزشی بر کارکرد نهاد آموزش و پرورش نیز تاثیر می‌گذارد. وقتی افراد به عنوان نوجوان و جوان از خانواده خود بیرون می‌آیند، صرفا “شخص” ظاهر نمی‌شود، بلکه “شخصیت” ظاهر می‌گردد. این شخصیت که مجموعه‌ای از ویژگی های اکتسابی فرد را به نمایش می گذارد، به طور مستقیم در محیط پیرامون تاثیر گذار است. یعنی هر فرد با یک سرمایه اجتماعی خاص راه خانه تا جامعه را می پیماید. اگر این سرمایه نامطلوب باشد اثر نامطلوب بر زندگی اجتماعی خواهد داشت و اگر مطلوب باشد به زندگی اجتماعی جهت مثبت خواهد بخشید.
بندورا که از نظریه پردازان رویکرد یادگیری است، شخصیت انسان را محصول یادگیری اجتماعی در شرایط محیطی و اجتماعی می‌داند. برای نوجوانان تعامل با والدین و همسالان و تجربیات آموزشگاهی، موثر می‌باشد. در نظریه‌های یادگیری اجتماعی بندورا و دیگران، نقش زیادی برای الگوهای اجتماعی در فرایند اجتماعی شدن قایل می‌شوند. والدین، همسالان، معلمان، هنرپیشه ها، ورزشکاران و… مهم‌ترین الگوهایی هستند که بر نوجوانان تاثیر می‌گذارند. لذا نمی‌توان نقش و جایگاه خانواده را در هدایت تحصیلی وشغلی فرزندان و کاریابی و ایجاد پایگاه اجتماعی برای آنان نادیده گرفت. بدین جهت در ادامه مقاله این کارکرد آموزشی خانواده مورد بحث قرار می‌گیرد تا مشخص شود خانواده در فرایند هدایت تحصیلی و شغلی فرزندان از چه جایگاهی برخوردار است؟ البته لازم است قبل از تبیین این موضوع، به بررسی معنا و مفهوم هدایت تحصیلی و شغلی پرداخته شود.
منظور از هدایت یا راهنمایی تحصیلی و شغلی چیست؟
هدایت را ارایه طریق، ایصال به هدف و به معنی راهنمایی و ارشاد گفته‌اند که در آموزش و پرورش، مقصود از آن، راه نمودن و کمک به مراجع برای رشد و شکوفایی و بروز استعدادها و امکانات خود است که با اختیار و انتخاب خود صورت گیرد نه با اجبار و اکراه. هر صاحب‌نظری با توجه به جهان‌بینی و نگرشی که به انسان و تعلیم و تربیت او دارد، راهنمایی را به صورتی تعریف کرده است.
به نظر شرتز واستون (1974) راهنمایی تلاش پویایی است که انسان را در خودشناسی و آشنایی با پیرامون یاری می‌دهد. به اعتقاد ترگسلر راهنمایی فعالیتی است که انسان را از توانایی‌ها و رغبت‌هایش آگاه می‌سازد و موجب می‌شود که فرد پس از شناخت توانایی‌ها ومحدودیت‌هایش درجهت زندگی بهتری گام بردارد. به نظر مک دانیل راهنمایی کمک به فرد است تا بتواند فرصت‌های تحصیلی و شغلی و شخصی را به درستی و آگاهانه تشخیص دهد و از هر موقعیت بیشترین استفاده و بهره ممکن را ببرد.
راهنمایی، کمک و یاری منظمی است به فرد، در اینکه استعدادهای خود را دریابد، رفتار حالات خویش را منظم و متعادل سازد، قادر به حل مسائل خود شود و در انتخاب دروس یا رشته تحصیلی بتواند تصمیم بگیرد، کار و شغل مناسب برای خود پیدا کند، برای رقابت آزاد و پسندیده تربیت شود، شایستگی و شرایطی را دارا شود تا بتواند به بهترین وجه ممکن رشد و کمال یابد. تحول جامعه از حالت ساده و ابتدایی به وضعی پیچیده و بغرنج، شهرنشینی و صنعتی شدن، مسائل و مشکلاتی را برای انسان به وجود آورده‌است که پیشگیری و حل آنها لزوم بهره‌گیری از راهنمایی و مشاوره را ضرورت می‌بخشد. هرقدر جامعه گسترده‌تر و روابط افراد پیچیده‌تر گردید، لزوم راهنمایی جدی‌تر مطرح شده و ضرورت ارائه خدمات راهنمایی بیشتر احساس شد. راهنمایی یک جریان مداوم و مستمر تربیتی است که در هر مرحله‌ای از زندگی انسان با روش‌ها و اهداف مشخصی درمورد فرد اعمال می‌گردد. در نظام آموزشی، راهنمایی فرد باید از کودکستان آغاز شود و تا پایان تحصیل ادامه یابد. راهنمایی را می‌توان بخشی از فرآیند آموزش و پرورش تلقی کرد. که ارضای نیازهای جسمی، ذهنی، اجتماعی، اخلاقی و عاطفی دانش آموزان را تسهیل می‌کند. راهنمایی برای حصول سریع و درست اهداف آموزش و پرورش ضرورت دارد.
هدایت و راهنمایی انواع مختلفی دارد که از آن جمله می‌توان به راهنمایی تحصیلی و راهنمایی شغلی اشاره نمود. راهنمایی تحصیلی مجموعه کوشش‌های منظمی است که از طرف مدرسه درجهت کمک به دانش آموزان در انتخاب واحدهای درسی، رشته‌های تحصیلی، حل مشکلات آموزشی و اطلاع از مقررات مدرسه صورت می‌گیرد. با این تعریف راهنمایی تحصیلی از کارکردهای اساسی نهاد آموزش و پرورش و مدرسه می‌باشد. درحالی که راهنمایی تحصیلی تلاش و فعالیتی است علمی که درجهت برقراری حداکثر توافق ممکن بین خصایص فرد مورد راهنمایی و شرایط و مقتضیات تحصیلی بعدی صورت می‌گیرد.  راهنمایی شغلی نوع دیگری از راهنمایی است. “فرانک پارسونز” که وی را از مبتکران راهنمایی شغلی می دانند، راهنمایی شغلی را پویشی می داند که به جوانان در انتخاب شغل، آماده کردن آنها برای شغل انتخاب شده، رسیدن به آن و بالاخره خط مشی موفقیت‌آمیز کمک می‌کند. “ساندرسون” راهنمایی شغلی وحرفه‌ای را جریانی می‌داند، که با طرح‌ریزی، آمادگی و سازش فرد با شغل انتخاب شده سروکار دارد. از طریق راهنمایی شغلی وحرفه‌ای به فرد کمک می‌شود که پس از بررسی دنیای مشاغل و شناسایی خصوصیات شخصی، شغلی را انتخاب نماید و سپس برای انجام شغل موردنظر از طریق گذراندن دوره‌های آموزشی آماده شود و در دوره اشتغال با رضایت کافی به انجام شغل مورد نظر ادامه دهد. “سوپر” راهنمایی شغلی را فرآیندی مداوم و پیوسته می‌داند که بدان وسیله به فرد کمک می‌شود تا بتواند شغل مناسبی را انتخاب کند، برای آن آماده شود، به آن اشتغال ورزد و بطور موفقیت‌آمیزی به اشتغال ادامه دهد. پیوستگی و تنیدگی مسائل راهنمایی تحصیلی با مسائل راهنمایی حرفه ای به حدی است که تصور جدا دانستن این دو از هم امکان پذیر نیست. زیرا راهنمایی تحصیلی سرآغاز راهنمایی حرفه‌ای است. انجام راهنمایی تحصیلی و شغلی در تمام ادوار زندگی و دوره‌های تحصیلی ضروری است و در هر دوره سنی، اهداف خاص و شیوه‌های اجرایی معینی دارد. آموزش‌های اولیه خانواده و نیز وسایل ارتباط جمعی و آموزش های مدرسه‌ای در این فرآیند نقش موثری دارند. دقت در این مفاهیم نشان می‌دهد که در جریان هدایت و راهنمایی تحصیلی و مخصوصا راهنمایی شغلی خانواده نیز می‌تواند نقش اساسی ایفا نماید.